هفته نامه مشرق زمین - بيابان ها حاصلخيز مي شوند

بيابان زايي با کاهش توان حاصلخيزي در منابع و اراضي رخ مي دهد که اين امر حتي مناطق خزري و جنگلي ما را نيز در معرض تهديد قرار مي دهد.
از بين بردن جنگلها به منظور استفاده هاي کشاورزي ، توليد هيزم و زغال چوب مساحت جنگلها را کاهش و روند بيابان زايي را سرعت مي دهد.بررسي ها نشان مي دهد هم اکنون سالانه 700هزار هکتار از بوته زارهاي کويري به منظور تامين سوخت و نياز حرارتي برداشت مي شود و همه اين عوامل برآيندي بر گسترش سرزمين هاي بياباني خواهد شد.
خوشبختانه فعاليت هاي ايران در زمينه کنترل روند بيابان زايي در کشور موفقيت آميز بوده است و هم اکنون تجارب ارزنده کشور قابل انتقال به کشورهاي ديگر جهان است.

بيابان زايي به مفهوم تخريب سرزمين يا کاهش توان توليد بيولوژيک اراضي در مناطق خشک ، نيمه خشک و خشک نيمه مرطوب تحت تاثير عوامل محيطي و انساني است. مهمترين عوامل بيابان زا در کشور را مي توانيم به 2 دسته عوامل محيطي و عوامل انساني طبقه بندي کنيم.
در بين عوامل محيطي عوامل اقليمي همچون زمان و ميزان نامناسب بارندگي ، تبخير بالا، فراواني و سرعت باد نسبتا زياد، دوره برگشت کوتاه و استمرار خشکسالي ها، گستردگي مناطق با اقليم خشک و فراخشک و عوامل زمين شناسي مثل وجود سازندهاي شور، قليايي ، تبخيري و حساس به فرسايش و همچنين بلاياي طبيعي همچون لغزش و رانش زمين و سيل از مهمترين عوامل محيطي بيابان زا محسوب مي شوند ولي عامل بسيار مهم و مديريت پذير عوامل انساني بيابان زاست.
مهمترين عوامل انساني بيابان زا در ايران شامل بهره برداري بيش از حد از سفره هاي آب زيرزميني و بيلان منفي آب دشتها و در نتيجه افت سطح سفره و يا شور شدن آبهاي زيرزميني ، آلودگي آبهاي زيرزميني از طريق پسابهاي صنعتي ، شهري و کشاورزي (ناشي از مصرف بي رويه کود ، سموم آفت کش و علف کش و...) شيوه هاي نامناسب آبياري (بالغ بر 75 درصد اراضي آبي به روش غرقابي) ، آيش بلندمدت اراضي زراعي حساس به فرسايش ، شخم در جهت شيب ، بوته کني ، تخريب و تبديل غيراصولي کاربري جنگلها و مراتع ، نبود تعادل بين تعداد دام و ظرفيت مراتع و تخريب ناشي از برداشت غيراصولي از معادن سطحي از مهمترين عوامل انساني بيابان زا محسوب مي شوند.

وسعت سرزمين هاي بياباني در کشور

در ايران حدود 100ميليون هکتار از اراضي در معرض کاهش پتانسيل توليد قرار دارد که از اين مساحت 75ميليون هکتار در معرض فرسايش آبي ، 20ميليون هکتار در معرض فرسايش بادي و 5ميليون هکتار در معرض ديگر اشکال شيميايي و فيزيکي تخريب سرزمين همچون کاهش حاصلخيزي ، شوري زايي است و اما از حيث قلمروي سرزمين هاي بياباني از کل مساحت کشور 32 ميليون هکتار از اين مساحت صرفا شامل پديده هاي بياباني با پوشش گياهي کم يا فاقد پوشش گياهي است که حدود 20 ميليون هکتار از اکوسيستم هاي بياباني تحت تاثير فرسايش بادي و 6.4 ميليون هکتار از آن در 164 منطقه ، 178 نقطه در 82 شهرستان در 17 استان جزو کانون هاي بحراني فرسايش بادي قلمداد مي شود. به طوري که در اين مناطق فرسايش بادي واجد خسارات عديده اکولوژيکي ، اقتصادي و زيستي به مناطق مسکوني ، تاسيسات زيربنايي صنعتي ، اراضي کشاورزي و منابع زيستي کشور است.
در مجموع از نظر تناسب سطح مناطق خشک ايران با جهان ، جمهوري اسلامي ايران روي کمربند خشک جهان قرار گرفته و 64.6 درصد از مساحت آن داراي اقليم خشک و فراخشک است که 3.3 برابر درصد جهاني (19.6 درصد) است.
در مجموعه ايران با 1.2 درصد خشکي هاي جهان داراي 2.4 درصد پديده هاي بياباني فاقد پوشش گياهي و 3.08 درصد مناطق بياباني جهان است.

مهمترين آثار پديده بيابان زايي چيست؟

بيابان زايي پس از 2 چالش تغيير اقليم و کمبود آب شيرين به عنوان سومين چالش مهم جامعه جهاني در قرن 21 محسوب مي شود ، به طوري که براساس گزارش هاي سازمان هاي بين المللي يک ششم جمعيت ، سه چهارم اراضي خشک و يک سوم خشکي هاي جهان به مساحت 5ميليارد هکتار در 110 کشور جهان در معرض پديده بيابان زايي است.
تهديد تخريب 73 درصد کل مراتع جهان به مساحت 3.3 ميليارد هکتار ، کاهش توان توليد خاک در 47درصد مناطق خشک جهان ، غيرقابل استفاده شدن 50 تا 70 هزار کيلومتر مربع اراضي حاصلخيز در سال و بالغ بر 42 ميليارد دلار خسارت سالانه به محصولات کشاورزي همراه با اثرات بسيار وسيع و گسترده اکولوژيکي ، اجتماعي ، اقتصادي و زيست محيطي بويژه فقر گسترده و تخريب منابع پايه به عنوان تنها بخشي از آثار و پيامدهاي جهاني پديده بيابان زايي محسوب مي شود.در ايران بويژه به علت تعدد، گستردگي و پيچيدگي عوامل محيطي و انساني بيابان زا، اين پديده همچون ابعاد بين المللي واجد پيامدهاي وسيع اکولوژيکي ، اقتصادي ، اجتماعي و زيست محيطي است هجوم ماسه هاي روان و خسارت ناشي از آن به کانون هاي جمعيتي ، زيربنايي ، صنعتي و اراضي کشاورزي ، کاهش حاصلخيزي و توان توليد اراضي زراعي و عرصه هاي منابع طبيعي ، تشديد شوري زايي و زهدار شدن اراضي ، کاهش کمي و کيفي آبهاي زيرزميني ، افزايش حساسيت اراضي به فرسايش ، افزايش سيل خيزي ، تشديد آلودگي هاي زيست محيطي ، کاهش تنوع زيستي ، تشديد پديده هاي فقر، مهاجرت و بيکاري هدر رفت منابع پايه (آب ، خاک و پوشش گياهي) ، ناپايداري نظام توليد و تهديد منابع معيشت و در مجموع ناپايداري اکولوژيکي ، اجتماعي ، اقتصادي و زيستي از جمله مهمترين آثار سوئ اين پديده در ايران محسوب مي شود.

مهمترين راهکارهاي
کنترل پديده بيابان زايي چيست؟

با توجه به گستردگي مناطق تحت تاثير (حدود 100 ميليون هکتار)، تعدد و پيچيدگي عوامل محيطي و انساني بيابان زا و تعدد دستگاه ها، جوامع و مشاغل موثر و متاثر از اين پديده و در نتيجه ملي و فرابخشي بودن مقوله مديريت و کنترل پديده بيابان زايي مديريت هماهنگ و منسجم اين پديده با مشارکت همه دستگاه ها، جوامع (روستايي و عشايري) و بهره برداران (مرتعداران ، کشاورزان ، دامداران ، معدن کاران و...) در قالب برنامه اي هدفمند از اساسي ترين راهکارهاي مقابله با بيابان زايي است که اين مهم در قالب اهتمام به اجراي برنامه اقدام ملي بيابان زدايي کشور قابل تحقق خواهد بود.
اولين قدم براي اجراي اين برنامه قانونمند نمودن الزام رعايت شاخص ها و معيارهاي بيابان زايي در همه طرحها و برنامه هاي دستگاه هاي موثر و متاثر از پديده بيابان زايي است فرهنگ سازي ، فقرزدايي ، ظرفيت سازي و توانمندسازي جوامع محلي (روستايي و عشايري) و اقتصادي کردن واحدهاي بهره برداري از مراتع و اراضي کشاورزي با ملحوظ نمودن اصول و مباني مديريت و توسعه پايدار از مهمترين اصول بيابان زدايي پايدار محسوب مي شود.

با توجه به تعريفي که از بيابان زايي ارائه شد و عوامل موثر در ايجاد آن پديده بيابان زايي يک مقوله ملي ، فرابخشي و حتي بين المللي است و مهار و کنترل اين پديده در ظرف وظايف يک سازمان يا يک وزارتخانه نمي گنجد. مهمترين چالش ، نبود مديريت هماهنگ کنترل عوامل انساني بيابان زاست که اين مهم بويژه بايد با قانونمند شدن الزام رعايت شاخص ها و معيارهاي بيابان زايي از سوي همه دستگاه هاي دولتي و غيردولتي و بهره برداران در تمام طرحها و برنامه ها عينيت يابد کمبود دستاوردهاي تحقيقاتي در زمينه اقتصادي ترين ، سريع ترين و موثرترين راههاي کنترل پديده بيابان زايي در مناطق مختلف اکولوژيک بويژه با مشارکت جوامع محلي ، بهره برداران ، مرتعداران ، کشاورزان و دامداران تامين اعتبارات مورد نياز و نيز لزوم مديريت هماهنگ بخشهاي تحقيق ، آموزش ، ترويج و اجرا از ديگر چالشهاي پيش روي ما در کنترل پديده بيابان زايي است.

مهمترين اقدامات انجام شده
در زمينه کنترل پديده بيابان زايي

با نهايي شدن کنوانسيون بين المللي بيابان زدايي در 17 ژوئن 1994 در سازمان ملل متحد براساس تصويب مجلس شوراي اسلامي ، ج.ا.ايران جزو اولين کشورهايي بود که به عضويت اين کنوانسيون درآمد که براساس اجراي تعهدات به اين کنوانسيون وکنترل پديده بيابان زايي در کشور تاکنون اقدامات اساسي زير انجام شده است :
1- تهيه برنامه اقدام ملي بيابان زدايي ج.ا.ايران و ارائه به کنوانسيون بين المللي بيابان زدايي سازمان ملل متحد در سال 83.
2- تعيين و کاليبراسيون شاخصها و معيارهاي بيابان زايي براساس ويژگي هاي خاص اکولوژيکي ، اجتماعي و اقتصادي کشور که اين مهم با همکاري 35 نفر از اساتيد و محققان دانشگاه تهران در سال 1383 تعيين و مدل نهايي ارائه شده در سطح 650 هزار هکتار در سال 1384 کاليبره شده که درادامه مقرر است براساس 9 معيار و 35 شاخص و مدل رياضي نهايي شده ، نقشه نوع و شدت بيابان زايي کشور در برنامه چهارم توسعه نهايي شود.
3- تشکيل کميته ملي بيابان زدايي کشور با عضويت 6 وزارتخانه و 4 سازمان عضو اين کميته و به مسووليت وزير محترم جهاد کشاورزي و تشکيل کميته علوم و تکنولوژي اجراي برنامه اقدام ملي بيابان زدايي.
4- تهيه و تصويب مرحله اول و دوم پروژه بزرگ مقياس بين المللي ظرفيت سازي اجراي برنامه اقدام ملي ج.ا.ايران.
5- از نظر اجرايي هم تاکنون اقدامات گسترده اي در کشور به اجرا در آمده يا در دست اجراست که به طور خلاصه مي توان به تهيه و اجراي طرحهاي بيابان زدايي ، جامع حفاظت ، تعادل دام و مرتع ، آبخيزداري ، صيانت از جنگلهاي خارج از شمال ، مستندسازي دانش بومي و فني کشور در زمينه بيابان زدايي ، سازماندهي شبکه NGOهاي مرتبط، استاده از انرژي خورشيدي در مناطق بياباني ، احياي کويرهاي مرطوب با استفاده از گونه هاي هيدروهالوفيت ، برگزاري اولين همايش ملي فرسايش بادي کشور، تهيه و اجراي طرحهاي الگويي اکوتوريسم در مناطق بياباني ، مطالعات شبکه سنجش و ارزيابي فرسايش بادي کشور، توسعه روشهاي آبياري تحت فشار ، احداث بادشکن اطراف مزارع و... اشاره کرد.

موفقيت ايران در فعاليت هاي بيابان زدايي

به اذعان مراجع بين المللي ذي ربط، ايران در فعاليت هاي بيابان زدايي و کنترل فرسايش بادي يکي از موفق ترين کشورهاي جهان محسوب مي شود. تمام اين فعاليت ها براساس طرحهاي تهيه شده اجرا مي شود و فناوري اوليه اجراي پروژه مالچپاشي در انحصار جمهوري اسلامي ايران بوده و تجهيزات و ماشين آلات اين پروژه نيز توسط کارشناسان ايراني طراحي شده است که در سالهاي گذشته اين فناوري براي اجراي پروژه مالچپاشي به کشور امارات نيز صادر و توسط کارشناسان ايراني اجرا شده است.
همچنين براساس انجام يک پروژه پژوهشي مشترک بين سازمان جنگلها و مراتع و پژوهشگاه صنعت نفت ايران عدم هر گونه آلودگي زيست محيطي و نيز تاثير مثبت بر خون و فلور مناطق تحت مالچپاشي مالچ نفتي ايران اثبات شده است و برتري مالچ نفتي ايران بر مالچ هاي چيني ، فرانسوي و بلژيکي بويژه از حيث تثبيت عرصه و کمک به حفظ رطوبت و تسريع در استقرار گياه به اثبات رسيده است.
هم اکنون مديريت بحران و مديريت ريسک در دستور کار سازمان جنگلها ، مراتع و آبخيزداري کشور قرار گرفته است.
به طوري که براي کنترل کانون هاي بحراني فرسايش بادي و مناطقي که واجد خسارات اقتصادي و زيستي ملموس هستند ، برنامه هايي در قالب مديريت بحران با هدف درمان و با اجراي طرحهاي تثبيت فيزيکوشيميايي احداث بادشکن زنده و غيرزنده ، احياي بيولوژيک و حفاظت و حمايت اجرا مي شود ولي در مناطقي که مشخصا تحت تاثير عوامل انساني بيابان زا قرار دارند برنامه هايي در قالب مديريت ريسک و با هدف پيشگيري و کنترل عوامل بيابان زا و با تهيه و اجراي طرحهاي حفاظت و حمايت و مديريت جنگلهاي دست کاشت بياباني اجرا مي شود.همچنين استفاده از الگوهاي جديد نيز در اين زمينه در دست اجرا است به عنوان مثال طرحهاي استفاده از انرژي خورشيدي جهت کاهش بوته کني در مناطق بياباني و احياي کويرهاي مرطوب با استفاده از گياهان هيدروهالوفيت شکل گرفته است.

حميده سادات هاشمي

نوشته شده توسط مشرق زمین در جمعه چهارم آبان 1386 ساعت 7:2 | لینک ثابت |